Doelgroep
De tool is gericht op onderzoekers, maar zou ook gebruikt kunnen worden door beleidsmakers en gezondheidsbevorderaars bij verschillende gemeenten, GGD’en, docenten bij onderwijsinstellingen en praktijkprofessionals.
Beschrijving
Onderstaande figuur is een weergave van het LIKE logisch model (logic model). Dit model heeft bewust de vorm van het oneindigheidssymbool om te laten zien dat er participatieve systeemaanpak een continue en adaptief karakter heeft. Het LIKE logic model bestaat uit 7 stappen. Voor elke stap hebben we materialen en tools ontwikkeld die helpen bij het begrijpen, veranderen en evalueren van het systeem.
Materialen en tools
Algemene informatie
Zoals hierboven uitgelegd, geeft het LIKE logic model een overzicht van LIKE als geheel. Voor elk van de 7 stappen hebben we materialen en tools ontwikkeld; daarbij deels ook voortbouwend op ander (internationaal) onderzoek. De verschillende stappen en bijbehorende tools kunnen los van elkaar gebruikt worden, echter het achterliggende idee van LIKE is om het model als geheel te gebruiken. Voor meer informatie over deze aanpak, zie deze wetenschappelijke publicatie (System dynamics and PAR approach – Waterlander et al., 2020)
Belangrijk hierbij is om een idee te krijgen over wat we bedoelen met systeemdenken. Hiervoor hebben we een animatie gemaakt:
En wat is precies Participatory Action Research? Lees hier mee over via onderstaande factsheet [link volgt].
We zullen hieronder elke stap uitleggen en naar de bijbehorende tools en artikelen verwijzen.
Stap 1 & 2: Needs Assessment
De eerste stap in onze participatieve systeem aanpak was om het systeem in kaart te brengen (Needs Assessment) vanuit verschillende perspectieven. In het LIKE onderzoek hebben we dit samen gedaan met de jongeren zelf, en ook met andere belangrijke stakeholders in Oost en de onderzoekers in het consortium.
Needs assessment – perspectieven van stakeholders & jongeren:
- Group Model Building is een participatieve, kwalitatieve methode om perspectieven van verschillende stakeholders rond een bepaald complex probleem in kaart te brengen. Voor meer informatie, lees de Group Model Building Handleiding [Applying system dynamics methods for local obesity prevention: results from a group model building study in Amsterdam]
- Co-creatie is een vorm van samenwerking, dat leidt tot een eindproduct waarbij alle belanghebbenden invloed hebben op het proces en het resultaat. Voor meer informatie, lees de inspiratiegids voor co-creatie.
- Photovoice is een participatieve actieonderzoeksmethode waarbij deelnemers aan de hand van een opdracht zelf als fotograaf aan de slag gaan. Voor meer informatie, lees de [link volgt].
Needs assessment – perspectieve van onderzoekers:
- In het LIKE onderzoek hebben we ook wetenschappelijke informatie gebruikt om het ‘outside’ perspectief in kaart te brengen. Voor meer informatie hierover, lees het artikel [Understanding obesity-related behaviors in youth from a systems dynamics perspective: The use of causal loop diagrams – Waterlander et al., 2021]
- Social network analysis is een methode om inzicht te krijgen in de belangrijkste actoren in relatie tot een bepaalde vraagstuk. Voor meer informatie, zie ‘Resource F’ hier.
- Action mapping – action mapping kan helpen om bestaande acties (en nieuwe acties) in kaart te brengen. Voor meer informatie, zie stap 4 in de ENCOMPASS raamwerk via de [ENCOMPASS tool] en het wetenschappelijk artikel [The ENCOMPASS Framework: A Practical Guide for the Evaluation of Public Health Programmes in Complex Adaptive Systems – Luna Pinzon et al., 2022].
- Interviews met zorg professionals – voor meer informatie zie het wetenschappelijk artikel [Perspectives of healthcare professionals on facilitators, barriers and needs in children with obesity and their parents in achieving a healthier lifestyle – de Pooter et al., 2022].
Stap 3: Map the pre-existing system
Bij deze stap is het belangrijk om de systeem te mappen in de vorm van een causal loop diagram (CLD). De tools van stap 1 & 2 helpen bij het maken van de CLD en dit kan variëren (bijv door literatuur, Group Model Building, interviews, enz.) In LIKE hebben we de informatie uit de methoden benoemd in stap 1 & 2 gecombineerd in een overkoepelende systeemkaart of visualisatie van het systeem. Voor meer informatie, lees het wetenschappelijke artikel [Understanding the system dynamics of obesity-related behaviours in 10- to 14-year-old adolescents in Amsterdam from a multi-actor perspective – Luna Pinzon et al., 2023].
Er zijn tools om de kaart zelf te tekenen. In LIKE hebben we de volgende tools gebruikt om de systeemkaarten te tekenen, zoals STICK-E of KUMU.
Stap 4: Mechanisms for change (identifying leverage points)
Als het systeem in kaart is gebracht, kunnen ‘leverage points’ of aangrijpingspunten geïdentificeerd worden om het systeem te veranderen (voor meer informatie hierover zie stap 3 van het ENCOMPASS raamwerk). Een belangrijk inzicht hierin is op zoek te gaan naar mogelijkheden in verschillende niveaus van het systeem namelijk:
- systeem elementen (de losse puzzelstukjes in het systeem, bijvoorbeeld een gezonde schoolkantine)
- systeem structuur (bijvoorbeeld netwerken in het systeem, zoals netwerk tussen school, ouders en supermarkt)
- systeem doelen (bijvoorbeeld gezondheid opnemen in beleid)
- paradigma (bijvoorbeeld dat het systeem inzet op gezondheidsbevordering boven economische groei)
In LIKE hebben we aangrijpingspunten geïdentificeerd door twee manieren: (1) de jongeren zelf (in PAR groepen) (2) door groepen met onderzoekers, beleidsmedewerkers en professionals.
Lees de wetenschappelijke publicatie hierover hier
Er zijn meerdere modellen beschikbaar om aangrijpingspunten te identificeren:
Stap 5: Develop actions
Op basis van de geïdentificeerde leverage points, hebben we acties ontwikkeld die verandering in het systeem kunnen brengen. Het is ook mogelijk om bestaande interventies aan te passen, zodat ze beter ingrijpen op de geïdentificeerde leverage points.
Lees de wetenschappelijke publicatie hierover hier.
Stap 6 & 7: Feedback (monito and adapt) & Evaluation
Een programma in een complex adaptief systeem vraagt ook een andere manier van evalueren, waarbij rekening wordt gehouden met de complexiteit. De ENCOMPASS evaluatieraamwerk was hiervoor specifiek ontwikkeld. De raamwerk bestaat uit vijf fasen.
- Hanteer een systeem-dynamisch perspectief in het algehele evaluatieontwerp
- Definieer de systeemgrenzen
- Ontwikkel een begrip van het bestaande systeem om systeemverandering te informeren
- Monitor dynamische programma output op verschillende systeemniveaus
- Meet programma uitkomsten en impact in termen van systeemveranderingen
Voor meer informatie, lees het wetenschappelijk artikel [The ENCOMPASS framework: a practical guide for the evaluation of public health programmes in complex adaptive systems – Luna Pinzon et al., 2022]
Om de stappen beter te begrijpen, hebben we ook een tool ontwikkeld [ENCOMPASS tool].